Doanh nghiệp bảo hiểm (DNBH) là người nhận sự chuyển giao rủi ro từ các tổ chức và cá nhân trong xã hội. Do đó, các DNBH am hiểu các rủi ro và thường có các tư vấn phòng ngừa rủi ro cho khách hàng của mình. Tuy nhiên, rủi ro là khách quan, bất ngờ và có thể xảy ra với bất kỳ ai, dù đó là người bảo hiểm. Bài viết này bàn về các rủi ro mà DNBH có thể gặp phải hoạt động kinh doanh của mình.

Có nhiều lý do đòi hỏi các nhà quản lý DNBH hiện nay phải hiểu rõ hơn về mỗi rủi ro mà DNBH có thể đối mặt, để từ đó doanh nghiệp có các biện pháp để quản lý tốt rủi ro của chính mình. Trước hết, môi trường kinh doanh bảo hiểm luôn chứa đựng các nhân tố khách quan có thể tạo thuận lợi nhưng cũng có thể có tác động gây tổn thất cho DNBH. Các nhân tố thuộc môi trường kinh doanh liên quan đến sự tăng trưởng và phát triển của nền kinh tế, đến thị trường bảo hiểm, và đến các quy định pháp lý.

Thêm vào đó, luôn có các bên có liên quan để tâm đến việc liệu hoạt động của DNBH có hiệu quả hay không, có an toàn hay không. Đây cũng là một áp lực khiến các DNBH cần phải chú trọng hơn đến khả năng gặp rủi ro của chính doanh nghiệp mình. Chẳng hạn như, các cổ đông muốn biết liệu quyết định chiến lược kinh doanh của DNBH có dựa trên cơ sở đánh giá đáng tin cậy đối với cả vốn và rủi ro hay không. Còn các nhà đầu tư tài chính trên thị trường vốn lại kỳ vọng rằng thông qua các nỗ lực sử dụng có hiệu quả các nguồn lực khan hiếm, DNBH sẽ xác định được mức vốn tối thiểu phù hợp với đánh giá toàn diện về rủi ro của DNBH. Các tổ chức đánh giá xếp hạng tài chính cũng như các cơ quan quản lý nhà nước về kinh doanh bảo hiểm ngày càng quan tâm nhiều hơn đến đánh giá của các DNBH về cách nhận dạng, tập hợp và quản lý rủi ro trong kinh doanh bảo hiểm.

Lịch sử ngành bảo hiểm trên toàn thế giới đã chứng kiến nhiều DNBH gặp rủi ro, thậm chí đã bị rơi vào tình trạng mất khả năng thanh toán. Đây là một thực tiễn kinh doanh đòi hỏi các DNBH, dù là ở thị trường bảo hiểm đã phát triển hay là ở một thị trường bảo hiểm non trẻ, phải đánh giá và tích lũy vào kinh nghiệm quản lý. Đối với các DNBH, mất khả năng thanh toán cũng có nghĩa là tuyên bố phá sản. Trong số đó cũng không phải là không có các DNBH danh tiếng, có tên tuổi và lâu đời. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến phá sản một DNBH. Tuy nhiên, chúng đều xuất phát hoặc gắn liền với các rủi ro mà một DNBH có thể gặp phải. Trên thực tế, các rủi ro thể tác động trực tiếp, riêng lẻ nhưng cũng có thể có ảnh hưởng qua lại với nhau và cùng nhau làm cho DNBH bị mất khả năng thanh toán.

Cuối cùng, lý do nữa để DNBH phải chú ý hơn đến các rủi ro trong kinh doanh bảo hiểm đó là xu hướng quản lý DNBH hiện nay kết hợp quản lý vốn với quản lý rủi ro. Theo điều tra của KPMG đối với 102 DNBH của 19 nước năm 2004 thì thấy rằng quản lý rủi ro có hiệu quả là cách mà các DNBH áp dụng để tăng khả năng tiếp cận với thị trường vốn toàn cầu và cũng là cách để tăng lợi thế cạnh tranh. (Groot, 2005).

Việc nhận dạng rủi ro là bước đầu và là bước quan trọng trong khung quản lý vốn và rủi ro. Theo cách tiếp cận Quản lý rủi ro doanh nghiệp (Enterprise Risk Management – ERM), các chuyên gia định phí bảo hiểm xác định cấu thành rủi ro của DNBH gồm Rủi ro kinh doanh chính và Rủi ro hoạt động (Orr & et al., 2002). Hiểu một cách đơn giản nhất, Rủi ro kinh doanh chính (Core Business Risks) là các rủi ro phát sinh gắn với các quyết định kinh doanh của Ban giám đốc. Trong khi đó, Rủi ro hoạt động là các rủi ro phát sinh do việc thực hiện các quyết định này, hoặc từ các nhân tố bên ngoài. Chẳng hạn, đối với các DNBH phi nhân thọ, rủi ro kinh doanh chính bao gồm: Rủi ro bảo hiểm (Insurance Risk); Rủi ro đầu tư (Investment Risk); và Rủi ro tái bảo hiểm (Reinsurance Risk). Trong đó, nếu quy chiếu theo cách phân loại rủi ro của hệ thống ngân hàng thì nhiều rủi ro của DNBH thuộc nhóm rủi ro về đầu tư và rủi ro về tái bảo hiểm có thể tập hợp vào trong rủi ro thị trường và rủi ro tín dụng. Trên cơ sở này, bài viết xây dựng hệ thống các rủi ro của một DNBH bao gồm các nhóm rủi ro: Rủi ro bảo hiểm, Rủi ro thị trường, Rủi ro tín dụng, Rủi ro hoạt động, và các Rủi ro khác.

Đây là loại rủi ro gắn với các nghiệp vụ bảo hiểm mà DNBH triển khai. Cụ thể hơn, các rủi ro này phát sinh liên quan đến sự không chắc chắn về tần suất, tính khốc liệt của rủi ro được bảo hiểm; liên quan đến thời gian thanh toán các khiếu nại trong tương lai và các chi phí liên quan. Thuộc nhóm rủi ro bảo hiểm của DNBH có thể có rủi ro thảm họa, rủi ro tử vong, thương tật, rủi ro về mất hiệu lực hợp đồng bảo hiểm, rủi ro hủy bỏ hợp đồng bảo hiểm, rủi ro định phí không đầy đủ,.. Trong nhóm này rủi ro thảm họa là rủi ro bảo hiểm có tính điển hình nhất.

“Thảm hoạ” có thể hiểu là khi có rất nhiều khiếu nại từ cùng một loại sự cố (ví dụ như nhiều khiếu nại nhỏ về thiệt hại tài sản trong từ sau khi có một cơn bão) hoặc có thể là một số ít các khiếu nại tổn thất lớn (ví dụ như khiếu nại tổn thất thiệt hại phá huỷ một toà nhà lớn trong một vụ cháy). Tổn thất trong kinh doanh của các DNBH trong nhiều trường hợp gắn liền với các thảm họa này. Động đất, núi lửa, bão, lụt, gió lốc, và  cuồng phong (bão cấp 8) là những ví dụ của thảm hoạ tự nhiên. Bên cạnh thảm hoạ tự nhiên thì các DNBH còn phải đối diện với các thảm hoạ do con người gây ra. Sự kiện khủng bố ngày 11/09/2001 được Warren Buffet (CEO của Berkshire Hathaway) coi là một “đại thảm hoạ” và thừa nhận là sai lầm khi đã không định giá đối với các tổn thất liên quan trong kinh doanh bảo hiểm. Tổn thất thảm họa từ vụ khủng bố lịch sử này là một trong những nguyên nhân chính khiến Công ty bảo hiểm hàng hải và hoả hoạn Taisei (Nhật Bản) đã rơi vào tình trạng mất khả năng thanh toán sau đó (Massey & et al., 2002).

Nhìn chung, rủi ro bảo hiểm khác nhau phụ thuộc nhiều vào đặc điểm đặc thù của sản phẩm bảo hiểm. Một số sản phẩm bảo hiểm có mức độ rủi ro thấp hơn so với các sản phẩm bảo hiểm khác.

Rủi ro thị trường là loại rủi ro khiến cho các DNBH có khả năng gặp tổn thất và bị suy giảm vị trí kinh tế trên thị trường bảo hiểm liên quan đến tính dễ biến động trong giá trị thị trường của tài sản và của các khoản nợ. Trước hết, biến động của các loại giá cả trên thị trường tài chính có thể gây tổn thất về quyền chọn và tổn thất về giá trị tài sản thực của DNBH, gồm cả tài sản cần có để trang trải cho các khoản nợ, và do vậy cũng có ảnh hưởng đến lợi nhuận thực của DNBH. Thêm vào đó, các rủi ro thị trường này cũng ảnh hưởng tiềm tàng đến luồng tiền nợ bảo hiểm của DNBH qua tỷ lệ chiết khấu hoặc qua các thoả thuận phân chia lợi nhuận giữa DNBH với chủ HĐBH (ví dụ trong BH liên kết đơn vị hoặc BH phổ thông).

Các rủi ro thị trường của DNBH có thể là: Rủi ro lãi suất, Rủi ro bất động sản và cổ phiếu, Rủi ro tiền tệ, Rủi ro tái đầu tư, Rủi ro lạm phát,….

Là rủi ro DNBH có khả năng bị tổn thất tài chính do vỡ nợ hoặc biến động trong chất lượng tín dụng của người phát hành chứng khoán, của các chủ nợ (ví dụ như người thế chấp), của các bên đối tác của DNBH, và của các trung gian bảo hiểm. Rủi ro tín dụng của DNBH có thể phát sinh từ: đối tác đầu tư của DNBH; chủ hợp đồng bảo hiểm; nhà tái bảo hiểm; ….

Rủi ro tín dụng của DNBH có gồm: Rủi ro vỡ nợ, Rủi ro tập trung, Rủi ro bị hạ bậc đánh giá, Rủi ro tín dụng tái bảo hiểm,….Chẳng hạn, khi các nhà tái bảo hiểm mất khả năng thanh toán vì một lý do nào đó, DNBH cũng sẽ khó truy đòi trách nhiệm của nhà tái bảo hiểm, và trước mắt DNBH sẽ nhanh chóng dồn đống khoản nợ lớn trong khi họ không còn tiền để chi trả bồi thường vì đã chuyển một phần lớn phí bảo hiểm cho nhà tái bảo hiểm.

Công ty bảo hiểm phi nhân thọ của Mỹ Mission Insurance Company là một trường hợp điển hình gặp phải rủi ro tín dụng tái bảo hiểm. Việc mất khả năng thanh toán của công ty bảo hiểm này năm 1985 do nhiều nguyên nhân. Tuy nhiên, nguyên nhân chính là Missionđã tái rất nhiều HĐBH với tỷ lệ tái cao cho khoảng 600 nhà tái bảo hiểm. Trong số này, có nhiều nhà tái bảo hiểm không được kiểm soát.

Là những rủi ro liên quan đến việc DNBH (và những người hoạt động trong/cho DNBH) không đáp ứng tốt các yêu cầu của cơ quan quản lý nhà nước, liên quan đến việc thực hiện không đúng các qui trình hoạt động của DNBH. Như vậy, rủi ro hoạt động có thể phát sinh ngay từ trong hoạt động của DNBH hoặc từ các tác động và sự kiện ở bên ngoài. Có thể nói, rủi ro hoạt động khá đa dạng, ảnh hưởng đến DNBH nhiều hơn so với các rủi ro khác và đặc biệt có nhiều rủi ro khó lượng hoá vì tính chất định tính nhiều hơn trong khi dữ liệu của các DNBH liên quan đến rủi ro này hoặc là không có hoặc là không nhất quán với nhau. Theo điều tra của KPMG, trong tổng số vốn dựa vào rủi ro của một DNBH thì phần vốn cần thiết đề đảm bảo trang trải bù đắp cho các rủi ro hoạt động chiếm từ 8-20%.

Các rủi ro hoạt động trường có trong DNBH là:

Rủi ro tranh chấp là một dạng rủi ro pháp lý, thường phát sinh trong quá trình giải quyết chi trả bồi thường. Rủi ro tranh chấp của DNBH có 2 loại:

Tranh chấp giữa DNBH với bên được bảo hiểm khi giữa DNBH và người khiếu nại đòi chi trả bồi thường không nhất trí được với nhau về tất cả các điều kiện thanh toán của khiếu nại. Thông thường, tranh chấp giữa bên được BH với DNBH thường xoay quanh phạm vi trách nhiệm của bảo hiểm và mức chi trả bồi thường. Chủ HĐBH hoặc người thụ hưởng có quyền khiếu  nại ra toà khi DNBH từ chối bồi thường chi trả hoặc khi họ thấy không thoả mãn với số tiền mà DNBH bồi thường chi trả.

Nếu việc từ chối bồi thường chi trả của DNBH là chính xác thì chi phí cho vụ kiện của DNBH chỉ giới hạn là chi phí cho việc bảo vệ vụ kiện. Tuy nhiên các chi phí này có thể không nhỏ vì chúng bao gồm không chỉ phí cho luật sư và các chi phí pháp lý khác, mà còn cả chi phí thời gian mà NBH phải bỏ ra để thu thập thông tin, xin tư vấn luật sư, cung cấp lời khai bằng chứng, và khai báo trước toà. Mặc dù, các DNBH nói chung sẽ thuê tư vấn luật ở bên ngoài nhưng họ thường phải yêu cầu cả nhân viên của mình và đôi khi cả trung gian BH giúp đỡ thêm cho tư vấn luật bên ngoài. 

Tranh chấp khiếu nại của bên thứ ba trong kinh doanh các sản phẩm bảo hiểm trách nhiệm. Lúc này, đối với DNBH, nhiệm vụ bào chữa cho người được bảo hiểm trong các đơn bảo hiểm trách nhiệm cũng quan trọng ngang, thậm chí là hơn, với nhiệm vụ bồi thường. Nhiều DNBH bỏ không ít tiền vào các luật sư biện hộ bên ngoài ngang với số tiền họ trả lương cho nhân viên giám định bồi thường và phí trả cho giám định độc lập cộng lại.

Có thể nói, rủi ro phát sinh từ quá trình tranh chấp giữa DNBH với các bên có liên quan cũng khá tốn kém cho các DNBH, khiến cho các DNBH phải nhìn nhận ra rằng ngăn ngừa tranh chấp phải là một phần chủ động tích cực trong hoạt động giám định xét bồi thường nói riêng và trong công tác quản trị doanh nghiệp nói chung.

Rủi ro không tuân thủphát sinh do DNBH, do nhân viên của DNBH hoặc gián tiếp do các đại lý đã không tuân thủ theo quy định pháp luật trong quá trình thực hiện các hoạt động nghiệp vụ. Loại rủi ro này phát sinh từ việc không tuân thủ việc khai thác như cạnh tranh bất hợp pháp, trục lợi bảo hiểm, vi phạm về bí mật thông tin, vi phạm về sử dụng điều khoản, qui tắc, biểu phí, hoa hồng, vi phạm về tuyển dụng, đào tạo, sử dụng và hoạt động đại lý,…; Hoặc từ việc không tuân thủ về chế độ tài chính kế toán và báo cáo. Trong thực tiễn kinh doanh bảo hiểm, việc báo cáo sai các kết quả kinh doanh một cách chủ ý vay vô ý diễn ra khá nhiều. Và đôi khi, các bên có liên quan như nhà đầu tư hay cơ quan quản lý nhà nước lại có thể nhận định, đánh giá khả năng thanh toán và hoạt động của DNBH qua các việc báo cáo sai. Một DNBH gần kề với tình trạng mất khả năng thanh toán hoặc thậm chí trên thực tế là mất khả năng thanh toán có thể che dấu điều này và tiếp tục kinh doanh bình thường, phát hành nhiều đơn bảo hiểm hơn với mức phí không đầy đủ và làm cho qui mô của tình trạng mất khả năng thanh toán càng lớn hơn.

Ngoài ra, còn có rất nhiều các rủi ro khác của DNBH được xếp vào nhóm rủi ro hoạt động như Rủi ro gian lận (gian lận nội bộ hoặc gian lận từ bên ngoài); Rủi ro thiệt hại về tài sản của DNBH; Rủi ro liên quan đến việc điều hành, phân phối và quản lý quy trình; Rủi ro dự phòng kỹ thuật không đầy đủ, hoặc quá mức; Rủi ro thuê ngoài và uỷ quyền quản lý quá mức, Rủi ro về danh tiếng, … Rủi ro chiến lược đôi khi được đưa vào nhóm rủi ro hoạt động của DNBH nhưng cũng có thể tách riêng thành một nhóm rủi ro vì nguyên nhân và phạm vi tác động của các rủi ro này. Rủi ro chiến lược là các rủi ro liên quan đến cạnh tranh, nhu cầu khách hàng; xu hướng văn hoá xã hội và dân số; cải tiến kỹ thuật; sự sẵn có vốn; xu hướng chính trị và quản lý kiểm soát nhà nước.

Drake Insurance là công ty bảo hiểm xe cơ giới của Anh, phá sản vào 5/2000, là một ví dụ điển hình việc DNBH gặp rủi ro do cắt bỏ chương trình tái bảo hiểm (rủi ro tái bảo hiểm không đầy đủ).

Rủi ro thuê ngoài và uỷ quyền quản lý quá mức là một trong các nguyên nhân quan trọng khiến dẫn đến tình trạng phá sản của công ty bảo hiểm Transit Casualty (Mỹ) năm 1985 và công ty bảo hiểm hàng hải và hoả hoạn Taisei (TFMT) của Nhật Bản năm 2001. Hầu hết các giao dịch trên thị trường Mỹ, TFMT uỷ quyền giao hết cho Fortress Re Inc. (Đại lý Bảo hiểm hàng không ở North Carolina, Mỹ).

Thị trường bảo hiểm Việt Nam non trẻ. Nhiều DNBH đang trong quá trình thành lập và phát triển. Nhưng không ít các minh chứng cho thấy có những DNBH Việt Nam đã gặp phải rủi ro này hay rủi ro khác trong quá trình kinh doanh. Đó có thể là rủi ro theo đuổi các vụ kiện tranh chấp liên quan đến bồi thường bảo hiểm. Nhiều vụ kiện ở nước ta mà phía bị đơn là các công ty bảo hiểm đã xảy ra. Thiệt hại đối với công ty bảo hiểm không chỉ đong đếm ở phần tổn thất cuối cùng được phán quyết thuộc phạm vi bảo hiểm và phải trả cho phía người được bảo hiểm dù phía các công ty bảo hiểm chưa thực sự tâm phục khẩu phục. Các công ty bảo hiểm phải chịu còn là chi phí công sức, thời gian, tiền thuê luật sư trong nhiều năm theo kiện. Cũng có thể đó là rủi ro liên quan đến gian lận bảo hiểm từ cả trong nội bộ và gian lận từ bên ngoài. Uy tín và thị phần của công ty bảo hiểm từ đó bị suy giảm. Một thị trường bảo hiểm tăng trưởng và phát triển với các đơn bảo hiểm có giá trị lớn, cần phải tái bảo hiểm cũng ẩn chứa các nguy cơ cho các công ty bảo hiểm Việt Nam.

Quản lý rủi ro của chính DNBH cần phải được đặt ra trong chiến lược kinh doanh của các DNBH Việt Nam. Điều trước hết mà các DNBH phải làm được là nhận thức tầm quan trọng của vấn đề này. Cùng với đó là nhận dạng, xác định, phân biệt được các rủi ro của DNBH nói chung và của riêng doanh nghiệp mình.